Sekolah dari Portugis, Gajah dari Sanskrit: Kata Pinjaman yang Kita Guna Setiap Hari

Permainan Padan Kata di laman ini mempunyai 15 perkataan asas: epal, buku, rumah, air, sekolah, anjing, kucing, ikan, pokok, kawan, matahari, bulan, bintang, bunga dan gajah. Semuanya perkataan yang dipelajari kanak-kanak pada tahun pertama sekolah, dan semuanya terasa seratus peratus Melayu.

Sekurang-kurangnya tiga daripadanya bukan. Sekolah datang daripada escola dalam bahasa Portugis. Gajah datang daripada gaja dalam bahasa Sanskrit. Epal pula pinjaman terang-terangan daripada apple dalam bahasa Inggeris. Buku juga lazimnya dikatakan berasal daripada boek dalam bahasa Belanda. Senarai yang disusun untuk mengajar perkataan Melayu paling asas ternyata merupakan peta kecil sejarah perdagangan di rantau ini.

Ini bukan kelemahan. Hampir setiap bahasa besar di dunia dibina dengan cara yang sama, dan bahasa Melayu, sebagai bahasa perantaraan di salah satu laluan perdagangan tersibuk dalam sejarah, mempunyai lebih banyak peluang untuk meminjam daripada kebanyakan bahasa lain. Lapisan-lapisannya boleh dibaca hampir seperti lapisan tanah.

Lapisan paling tua dan paling dalam datang daripada Sanskrit, dibawa bersama pengaruh Hindu-Buddha lebih seribu tahun dahulu. Perkataan dari zaman ini sudah begitu sebati sehingga hampir mustahil untuk menyedarinya: bahasa itu sendiri, agama, raja, negara, bumi, guru, kepala, harga, kerja, suami, isteri, bijaksana dan syurga. Ini perkataan tentang pemerintahan, kepercayaan, keluarga dan tubuh — bukan perkataan pinggiran, tetapi perkataan teras.

Lapisan seterusnya datang daripada bahasa Arab dan Parsi bersama kedatangan Islam. Dari bahasa Arab kita mendapat kitab, ilmu, waktu, fikir, adil, hadir dan kursi. Dari bahasa Parsi pula datang pasar, bandar dan nakhoda — perkataan yang sesuai dengan pedagang Parsi yang berlabuh di pelabuhan Melaka. Bandar asalnya bermaksud pelabuhan, dan bandar-bandar terawal di sini memang pelabuhan.

Kemudian Portugis menawan Melaka pada 1511, dan walaupun pemerintahan mereka di sini tidak sampai satu setengah abad, jejaknya dalam bahasa kekal sampai hari ini. Perkataannya kebanyakannya tentang barang dan perabot rumah, yang menunjukkan apa yang benar-benar diperdagangkan: meja daripada mesa, almari daripada armario, jendela daripada janela, bendera daripada bandeira, garpu daripada garfo, keju daripada queijo, mentega daripada manteiga, kereta daripada carreta, sepatu daripada sapato dan tuala daripada toalha. Minggu juga datang daripada domingo, iaitu hari Ahad dalam bahasa Portugis.

Pengaruh Cina dan Tamil datang melalui kehidupan seharian di pasar dan di dapur, dan perkataannya pun begitu. Dari dialek Hokkien kita mendapat teh, kuih, mi, tauhu, kicap, cawan dan beca. Dari bahasa Tamil datang kedai, kapal, katil, kolam dan mangga. Jika anda pernah minum teh di kedai sambil makan kuih, setiap kata nama dalam ayat itu datang dari luar.

Lapisan paling baharu ialah bahasa Inggeris, dan yang ini masih aktif. Bas, teksi, polis, stesen, setem, tiket, kek, biskut, basikal, motosikal, komputer, televisyen dan universiti semuanya pinjaman dalam tempoh lebih kurang dua abad. Yang menarik ialah pinjaman ini mengikut peraturan ejaan yang tetap. Akhiran -tion menjadi -si, jadi information menjadi informasi dan organisation menjadi organisasi. Akhiran -ty menjadi -ti, jadi university menjadi universiti dan activity menjadi aktiviti. Kerana peraturannya konsisten, anda selalunya boleh meneka ejaan Melayu perkataan teknikal yang tidak pernah anda lihat.

Peminjaman ini juga tidak sehala. Bahasa Inggeris meminjam daripada bahasa Melayu, dan banyak perkataannya sudah begitu lama di sana sehingga penutur Inggeris tidak tahu asalnya.

Yang paling terkenal mungkin amok, daripada amuk, yang masuk ke bahasa Inggeris melalui catatan pelayar Portugis dan kini wujud dalam ungkapan run amok. Orangutan ialah orang hutan. Rattan ialah rotan, sago ialah sagu, paddy ialah padi, dan gong pun daripada rantau ini. Cockatoo datang daripada kakatua, cassowary daripada kesuari, dugong daripada duyung, dan proa, sejenis perahu layar, daripada perahu itu sendiri.

Ada juga yang lebih tersembunyi. Compound, dalam erti kawasan berpagar di sekeliling sebuah bangunan, dipercayai berasal daripada kampung. Gingham, kain berpetak yang biasa dijadikan alas meja, datang daripada genggang melalui bahasa Belanda. Dan dua daripada sukatan lama yang kami tulis di cerdikcerdik.com/blog/sukatan-lama-kati-gantang turut menyeberang: kati menjadi catty dalam bahasa Inggeris, dan pikul menjadi picul. Tea caddy, bekas kecil untuk menyimpan daun teh, juga mendapat namanya daripada kati, kerana teh dahulunya dijual dalam bekas seberat sekati.

Kemudian ada perkataan yang dipinjam sekali gus bersama bendanya, kerana bahasa Inggeris tiada perkataan lain untuknya: sarong, batik, kris, durian, rambutan dan satay. Ketchup pula ialah kes yang lebih rumit; asalnya dipercayai perkataan Hokkien untuk sejenis sos ikan, dan bahasa Melayu kicap mungkin menjadi salah satu jambatan dalam perjalanannya ke Eropah.

Apa gunanya semua ini selain sebagai fakta menarik? Jawapannya praktikal, terutamanya bagi sesiapa yang sedang belajar bahasa kedua. Kata pinjaman ialah jambatan. Pelajar Melayu yang belajar bahasa Inggeris sudah mengenali ratusan perkataan seperti station, police, taxi dan university tanpa perlu menghafalnya, dan pelajar Inggeris yang belajar bahasa Melayu mendapat kelebihan yang sama dengan arah sebaliknya. Mengenal pasti corak ejaannya, seperti -tion kepada -si, menggandakan manfaat itu.

Pada masa yang sama, kata pinjaman juga perangkap. Perkataan yang kelihatan sama tidak semestinya membawa maksud yang sama. Dalam bahasa Inggeris, compound tidak bermaksud kampung, dan amok tidak membawa konteks budaya yang ada pada amuk. Sesetengah perkataan juga berubah maksud selepas dipinjam, jadi menganggap persamaan bunyi sebagai persamaan makna ialah kesilapan biasa dalam penterjemahan.

Itulah juga sebabnya perkataan-perkataan asas seperti dalam Padan Kata masih berbaloi dilatih walaupun nampak mudah. Ia membina kosa kata dalam dua bahasa serentak, dan sesekali ia membuka soalan yang lebih menarik: dari mana datangnya perkataan ini? Cuba pusingan seterusnya di cerdikcerdik.com/games/word-match, dan sambil menjawab, teka mana satu yang bukan asli Melayu. Jika anda ingin tahu kenapa membesar dengan dua bahasa memberi kelebihan kepada otak, kami pernah menulisnya di cerdikcerdik.com/blog/bilingual-benefits-malaysia.