Sekati Berapa Gram? Sukatan Lama yang Masih Hidup di Malaysia

Buka alat penukar unit di laman ini dan pilih Panjang. Di antara milimeter dan kilometer, anda akan jumpa dua perkataan yang lebih tua daripada sistem metrik itu sendiri: ela dan batu. Ela ialah nama Melayu bagi yard, dan batu ialah nama bagi mile. Hampir semua rakyat Malaysia masih memahami kedua-duanya, walaupun sudah setengah abad negara ini beralih kepada meter dan kilogram.

Peralihan itu bermula dengan Akta Timbang dan Sukat 1972. Secara rasmi, sejak itu urus niaga perlu menggunakan unit metrik. Secara tidak rasmi, sistem lama tidak pernah benar-benar pergi. Ia cuma berpindah dari papan tanda harga ke dalam bahasa — ke pasar basah, ke dapur, ke nama tempat dan ke peribahasa yang kita guna tanpa berfikir.

Mulakan dengan yang paling kerap didengar. Sekati ialah 604.79 gram. Nombor itu nampak pelik sehingga anda tahu asalnya: pada zaman kolonial, satu kati diseragamkan sebagai tepat 1⅓ paun, dan 1⅓ paun ialah 604.79 gram. Sekati dibahagi kepada 16 tahil, jadi setahil lebih kurang 37.8 gram. Seratus kati pula membuat sepikul, kira-kira 60.5 kilogram — lebih kurang beban yang boleh dipikul seorang lelaki dengan kandar di bahu, dan dari situlah nama unit itu datang.

Kati datang ke sini melalui perdagangan dengan pedagang Cina, dan perkataan Inggerisnya, catty, pula dipinjam daripada bahasa Melayu. Menariknya, kati di Malaysia kini tidak sama dengan kati di negara asalnya. China menyeragamkan jin kepada tepat 500 gram, dan Taiwan menggunakan 600 gram. Sekati di Chow Kit dan sekati di Guangzhou berbeza lebih 100 gram.

Jika penjual di pasar basah menyebut harga sekati, ada cara pantas untuk membandingkannya dengan harga sekilo di pasar raya. Sekati lebih kurang 0.6 kilogram, jadi harga sekilo ialah harga sekati dibahagi 0.6 — atau lebih mudah, darab lima dan bahagi tiga. RM12 sekati menjadi kira-kira RM20 sekilo. RM9 sekati menjadi kira-kira RM15. Jawapan sebenar sedikit kurang (RM12 sekati ialah RM19.84 sekilo) kerana 604.79 gram sedikit melebihi 600, tetapi bezanya di bawah satu peratus dan tidak akan mengubah keputusan membeli.

Untuk arah sebaliknya, darab harga sekilo dengan 0.6. Ikan RM25 sekilo bersamaan kira-kira RM15 sekati. Ini jenis pengiraan yang kami bincangkan di cerdikcerdik.com/blog/kira-dari-kiri — enam puluh peratus hanyalah sepuluh peratus didarab enam, dan sepuluh peratus hanyalah mengalihkan titik perpuluhan.

Untuk isipadu, unit lamanya ialah cupak dan gantang. Empat cupak membuat segantang, dan pada zaman kolonial segantang diseragamkan sebagai satu gelen imperial, iaitu 4.546 liter. Itu menjadikan secupak lebih kurang 1.14 liter. Perlu diingat, gelen dalam alat penukar kami ialah gelen AS, 3.785 liter, kerana itulah yang digunakan dalam kebanyakan resipi dalam talian. Segantang lama kira-kira 20 peratus lebih besar daripada gelen yang anda lihat di skrin.

Kedua-dua unit itu masih hidup dalam peribahasa yang terkenal: rezeki secupak tidak akan menjadi segantang. Maksudnya, rezeki seseorang sudah ditentukan dan tidak akan berganda hanya kerana dikejar. Tanpa mengira pendapat anda tentang falsafahnya, peribahasa itu hanya bermakna jika pendengar tahu bahawa segantang ialah empat kali ganda secupak — bukti betapa sebatinya sukatan ini dalam bahasa.

Gantang juga muncul setiap Ramadan, dalam bentuk yang sedikit berbeza. Zakat fitrah di Malaysia ditetapkan sebanyak satu gantang Baghdad, iaitu padanan tempatan bagi sukatan sa’ yang disebut dalam hadis, dan ia ditukar kepada berat beras — sekitar 2.6 hingga 2.7 kilogram, mengikut penetapan negeri. Kadar dalam ringgit yang diumumkan setiap tahun pada asasnya ialah berat itu didarab dengan harga beras semasa. Gantang Baghdad dan gantang Melayu yang disamakan dengan gelen ialah dua sukatan berbeza, jadi jangan cuba menukar satu kepada yang lain.

Sebelum ela dan kaki, orang Melayu mengukur panjang dengan badan sendiri. Sejengkal ialah rentang tapak tangan dari hujung ibu jari ke hujung kelingking. Sehasta ialah dari siku ke hujung jari tengah, lebih kurang 45 sentimeter bagi orang dewasa. Sedepa ialah rentang kedua-dua tangan yang didepangkan, dan bagi kebanyakan orang ia hampir sama dengan tinggi badan sendiri. Unit begini tidak tepat, tetapi ia sentiasa dibawa ke mana-mana, dan untuk anggaran kasar panjang kain, tali atau kedalaman air, ia masih memadai.

Batu pula mempunyai kisah yang paling mudah dilihat, kerana ia tertulis pada papan tanda jalan. Sebelum kilometer, jarak di sepanjang jalan utama ditandakan dengan batu tanda pada setiap batu, dan kawasan yang tumbuh di sekeliling batu tanda itu kekal dengan namanya. Batu 9 dan Batu 11 di Cheras, Batu 14 di Hulu Langat — nama-nama ini asalnya bacaan pada batu tanda di tepi jalan. Batu 9 Cheras ialah sembilan batu, atau kira-kira 14.5 kilometer, dari Kuala Lumpur. Batu Caves pula bukan sebahagian daripada kumpulan ini; namanya diambil daripada bukit batu kapurnya dan Sungai Batu yang mengalir berhampiran.

Untuk tanah, dua sistem masih berjalan serentak. Geran tanah moden menggunakan hektar dan meter persegi, tetapi jual beli tanah kampung dan kebun masih kerap disebut dalam ekar, dan di Kedah dan Perlis sawah padi lazimnya diukur dalam relung — kira-kira 0.71 ekar, atau hampir 2,900 meter persegi. Satu hektar pula ialah 2.47 ekar.

Rumah dan pejabat diiklankan dalam kaki persegi, bukan meter persegi. Satu meter persegi ialah 10.76 kaki persegi, jadi rumah teres 1,400 kaki persegi ialah kira-kira 130 meter persegi. Cara pantasnya: bahagi sepuluh, kemudian tolak tujuh peratus lagi. 1,400 menjadi 140, tolak lebih kurang 10, dan anda mendapat 130.

Kenapa unit-unit ini bertahan setengah abad selepas metrik menjadi undang-undang? Sebahagiannya kerana ia dibina pada skala manusia. Sekati ialah jumlah yang munasabah untuk dibeli sekali gus di pasar. Segantang ialah jumlah beras yang munasabah untuk dibawa pulang. Sedepa ialah panjang yang boleh diukur tanpa sebarang alat. Sistem metrik lebih kemas untuk sains dan perdagangan, tetapi sukatan lama direka untuk tangan, bahu dan langkah orang yang menggunakannya.

Alat penukar di cerdikcerdik.com/tools/converter meliputi unit metrik dan imperial — termasuk ela, kaki, batu dan paun — tetapi bukan kati atau gantang. Untuk kedua-duanya, anda hanya perlu ingat dua nombor: sekati lebih kurang 600 gram, dan segantang lebih kurang 4.5 liter. Selebihnya congak sahaja, dan jika anda mahu melatih congak jenis ini setiap hari, cabaran harian di cerdikcerdik.com/math sedia menunggu.