Jam Anda Ditetapkan oleh Sabah dan Sarawak: Zon Masa dan Saiz Sebenar Malaysia

Jam di tangan anda hari ini menunjukkan UTC+8. Jika anda berada di semenanjung, waktu itu bukan waktu asal anda. Ia diambil daripada Sabah dan Sarawak.

Sehingga penghujung 1981, Semenanjung Malaysia berada pada UTC+7:30, manakala Sabah dan Sarawak sudah pun berada pada UTC+8. Sebuah negara, dua waktu, berbeza setengah jam. Pada tengah malam 31 Disember 1981, semenanjung memajukan jam sebanyak 30 minit, dan mulai 1 Januari 1982 seluruh Malaysia berkongsi satu waktu piawai.

Perhatikan arah perubahan itu, kerana di situlah letaknya perkara yang menarik. Yang menyesuaikan diri ialah semenanjung, termasuk ibu negara. Sabah dan Sarawak tidak mengubah apa-apa. Waktu rasmi Malaysia hari ini ialah waktu timur, dan setiap kali seorang penduduk Kuala Lumpur melihat jam, dia sebenarnya membaca waktu yang ditetapkan oleh kedudukan matahari di seberang Laut China Selatan.

Kesannya masih terasa setiap pagi. Kerana waktu piawai itu lebih awal daripada waktu matahari sebenar di semenanjung, matahari terbit lewat di sebelah barat negara. Di Kuala Lumpur, matahari biasanya terbit sekitar pukul 7 pagi, dan di negeri-negeri utara lebih lewat lagi. Tengah hari pada jam dinding tiba sebelum matahari benar-benar berada di kemuncaknya. Inilah sebabnya pukul 7 pagi di Kuala Lumpur terasa lebih gelap berbanding pukul 7 pagi di Kota Kinabalu.

Sebagai nota sampingan sejarah: ini bukan kali pertama jam di Tanah Melayu berubah kerana keputusan dari luar. Semasa pendudukan Jepun antara 1942 hingga 1945, jam di sini diselaraskan dengan waktu Tokyo, iaitu UTC+9 — dua jam lebih awal daripada waktu matahari tempatan.

Keputusan 1982 itu munasabah dari segi pentadbiran. Sebuah negara dengan dua waktu bermakna jadual penerbangan, siaran, urus niaga bank dan waktu pejabat perlu sentiasa diterjemahkan. Tetapi ia juga peringatan yang berguna pada Hari Malaysia, kerana ia menunjukkan sesuatu yang mudah dilupakan: Malaysia bukan semenanjung yang ditambah dua negeri di hujung. Timur ialah sebahagian besar negara ini.

Angkanya lebih ketara daripada yang disangka ramai. Sarawak seluas kira-kira 124,450 kilometer persegi, menjadikannya negeri terbesar di Malaysia — hampir seluas keseluruhan Semenanjung Malaysia, yang berukuran sekitar 132,000 kilometer persegi. Tambah Sabah, kira-kira 73,600 kilometer persegi, dan kedua-dua negeri di Borneo itu merangkumi kira-kira 60 peratus daratan negara ini.

Enam puluh peratus tanah, tetapi kira-kira satu perlima penduduk. Daripada anggaran penduduk Malaysia yang menghampiri 34 juta orang, Sabah dan Sarawak bersama-sama menyumbang lebih kurang enam juta. Bandingkan kepadatan itu dengan Lembah Klang, dan anda mula memahami mengapa jarak, pengangkutan dan kos infrastruktur adalah isu yang berbeza sama sekali di sebelah sana.

Jaraknya juga selalu dipandang ringan. Dari Kuala Lumpur ke Kota Kinabalu ialah kira-kira 1,600 kilometer mengikut garis lurus. Dari Kuala Lumpur ke Bangkok hanya sekitar 1,200 kilometer, dan ke Singapura kurang daripada 350 kilometer. Dengan kata lain, sebuah bandar di negara sendiri terletak lebih jauh daripada ibu negara berbanding dua ibu kota negara jiran. Seorang pelajar di Kota Kinabalu yang menyambung pengajian di Kuala Lumpur sedang berpindah sejauh penerbangan antarabangsa, cuma tanpa perlu menukar mata wang.

Satu lagi perkara yang kerap mengejutkan pelawat ialah kawalan imigresen. Sabah dan Sarawak mengekalkan kuasa autonomi ke atas imigresen masing-masing di bawah terma penyertaan 1963, jadi rakyat Malaysia dari semenanjung tetap perlu melalui pemeriksaan imigresen apabila tiba, dan kebenaran tinggal untuk tempoh panjang atau untuk bekerja tertakluk pada kelulusan negeri. Ini bukan formaliti yang tertinggal daripada sejarah; ia syarat yang dirundingkan semasa pembentukan Malaysia dan masih berkuat kuasa sehingga hari ini.

Kepelbagaian bahasanya pula berada pada tahap yang jarang dihargai. Malaysia mempunyai lebih 130 bahasa hidup, dan sebahagian besar daripadanya terdapat di Sabah dan Sarawak — antaranya Iban, Bidayuh, Melanau, Kenyah, Kadazandusun, Bajau dan Murut. Di sesetengah kawasan, dua kampung yang berjiran boleh menggunakan bahasa ibunda yang berbeza, dengan Bahasa Malaysia sebagai bahasa perantaraan antara mereka.

Dan puncak tertinggi negara juga berada di timur: Gunung Kinabalu, 4,095 meter, salah satu gunung tertinggi di Asia Tenggara. Ketinggiannya masih bertambah beberapa milimeter setiap tahun kerana pergerakan kerak bumi di bawahnya.

Semua ini menjadikan 16 September lebih daripada sekadar tarikh kedua dalam kalendar. Pada 1963, negara ini bukan sahaja bertambah nama, tetapi bertambah lebih separuh daripada keluasannya, sebahagian besar kepelbagaian bahasanya, gunung tertingginya — dan, seperti yang kita lihat, waktu rasminya. Bagi cerita penuh tentang perbezaan antara 31 Ogos dan 16 September, kami pernah menulisnya di cerdikcerdik.com/blog/beza-hari-merdeka-hari-malaysia.

Angka-angka dalam artikel ini juga sesuai dijadikan soalan di meja makan hari ini. Berapa peratuskah 198,000 daripada 330,000? Jika Sabah dan Sarawak mempunyai 60 peratus tanah tetapi 18 peratus penduduk, berapa kali ganda kepadatan penduduk di semenanjung? Berapa minit beza antara UTC+7:30 dan UTC+8, dan berapa jam beza antara Malaysia dan London hari ini? Soalan begini memaksa pengiraan sebenar, bukan sekadar hafalan, dan itu latihan yang sama seperti yang ditawarkan setiap hari di cerdikcerdik.com/math.

Selamat Hari Malaysia. Dan apabila anda melihat jam hari ini, ingatlah bahawa nombor yang dipaparkannya datang dari timur.